Osteoporoza i trening.

UWAGA: Niniejszy artykuł nie jest poradą medyczną. Podjęcie współpracy z kobietą po mastektomii wymaga stałej współpracy z lekarzem prowadzącym oraz fizjoterapeutą.

Osteoporoza

Osteoporoza jest wynikiem utraty masy kostnej (ilości i gęstości) oraz niskiej wytrzymałości kości. Prowadzi to do kruchości kości i wysokiego ryzyka złamań, które najczęściej dotyczą szyjki kości udowej, kręgosłupa i nadgarstka.

Osteoporoza nazywana jest również dyskretnym złodziejem kości, który przez wiele lat nie dając żadnych objawów, okrada szkielet z odłożonych tam zasobów, aż do momentu, gdy okazuje się, że kość jest już tak osłabiona, że nie może podołać działaniu normalnych nacisków i wtedy zaczynają się pojawiać objawy choroby.

Osteoporoza pierwotna i wtórna

 

Najczęściej występuje osteoporoza pierwotna, będąca konsekwencją starzenia się układu szkieletowego. Rozwija się u kobiet po menopauzie oraz u mężczyzn w podeszłym wieku. Utrata gęstości mineralnej kości jest nieuchronnym procesem związanym z wiekiem, rozpoczynającym się już około 40. roku życia u kobiet i 45. roku życia u mężczyzn. Istnieje jednak wiele czynników, które mogą przyspieszyć jej przebieg. Niektórym z nich można zapobiegać poprzez zmianę stylu życia. Rozwój osteoporozy przyspiesza:

  • zła dieta (głównie mała podaż wapnia, witaminy D, niedożywienie)
  • palenie tytoniu
  • nadużywanie alkoholu
  • mała aktywność fizyczna
  • oraz niedostateczna ekspozycja na światło słoneczne.

Rzadziej występuje osteoporoza wtórna, będąca wynikiem innych chorób lub stosowania niektórych leków. Ta postać osteoporozy dotyczy osób w każdym wieku. Do przyczyn osteoporozy wtórnej należą m.in. zaburzenia hormonalne (nadczynność tarczycy, nadczynność przytarczyc, cukrzyca, przedwczesna menopauza), choroby układu pokarmowego przebiegające z zaburzeniami wchłaniania, przewlekłe zapalne choroby reumatyczne. Do leków sprzyjających powstaniu osteoporozy wtórnej należą m.in. glikokortykosteroidy, leki przeciwpadaczkowe i heparyna.

Osoby o mniejszej sile i masie mięśniowej mają również mniejszą masę kostną. Zaburzenia równowagi zwiększają ryzyko upadku. Upadki są główną przyczyną złamań kości u osób o niskiej masie kostnej. Najpoważniejsze są złamania biodra i jego połączenie z kością udową. Około 24 procent osób powyżej 50 roku życia ze złamaniami stawu biodrowego umiera w ciągu jednego roku.

 

Objawy osteoporozy:

Objawy osteoporozy zależne są od liczby i obszaru złamań. Złamanie przedniej krawędzi kręgu może przebiegać bezobjawowo, chory nie uskarża się wówczas na ból, lub skąpoobjawowo w postaci dyskomfortu przy staniu lub siadaniu. Częściej początek osteoporozy objawia się ostrym bólem, pojawiającym się nagle, niespodziewanie, nawet przy wykonywaniu codziennego lekkiego wysiłku. Ruchy kręgosłupa są bardzo ograniczone, a ból wzmaga się przy kaszlu czy kichaniu. Chory potrafi dokładnie zlokalizować miejsce bólu. Złamaniom często towarzyszy brak apetytu oraz wzdęcia brzucha. Spożywanie pokarmów daje uczucie pełności w nadbrzuszu i nasila ból w miejscu złamania.

Ponadto zmienia się sylwetka, występuje deformacja klatki piersiowej, zwana garbem lub garbem wdowim, który jest wynikiem kompresyjnych złamań przednich części wielu kręgów. Plecy pacjenta są zgarbione, zaokrąglone, dochodzi do obniżenia wzrostu. Kolejne złamania pogłębiają kifozę piersiową, zmniejszają wzrost, aż do chwili, kiedy łuki żebrowe zaczną opierać się o talerze biodrowe. Pojawiają się wtedy ból oraz wiele działań niepożądanych ze strony narządów klatki piersiowej i jamy brzusznej. Występuje zaburzenie funkcji trawiennej, a zmniejszenie aktywności ruchowej przewodu pokarmowego nasila występujące już zaparcia. Przy upośledzonej sprawności ścian klatki piersiowej pacjenci z osteoporozą częściej chorują na zapalenie płuc i dolegliwości zatorowo-zakrzepowe.

Inne symptomy dają złamania kości długich. Pojawiają się złamania kości promieniowej w obrębie nadgarstka, zazwyczaj, gdy podczas upadku próbujemy się podeprzeć ręką. Należy je nastawić i unieruchomić w opatrunku gipsowym na parę tygodni. Złamania górnego odcinka kości udowej (złamanie szyjki kości udowej i złamania krętarzowe) występują często przy błahych urazach, potknięciu się o dywan, próg czy wręcz mocniejszym nadepnięciu nogą. Wówczas konieczne jest poddanie pacjenta interwencji chirurgicznej i hospitalizacji. Śmiertelność po tego rodzaju złamaniach jest wysoka i dochodzi nawet do 25%, w wyniku powikłań sercowo-naczyniowych, oddechowych i nerkowych.

Osteoporoza jest chorobą przewlekłą, stąd wczesne jej rozpoznanie u pacjentów ze znanymi czynnikami ryzyka zaniku kostnego umożliwia zapobieganie oraz zastosowanie leczenie na wczesnym etapie zapobiegającego złamaniom.

Zalecenia:

 

Aktywność fizyczna wpływająca na masę kostną ma znaczenie od wczesnego dzieciństwa, kiedy dzięki ćwiczeniom można osiągnąć wyższą szczytową masę kostną – są to głównie ćwiczenia o średnim i dużym natężeniu. Dość dużo badań sugeruje, że jedną z najlepszych form ćwiczeń jest skakanie oraz ćwiczenia oporowe. Trening o dużej intensywności wpływa również na zmiany w składzie ciała na korzyść beztłuszczowej masy kostnej, co sprzyja zwiększaniu gęstości kości, a co za tym idzie osiągnięciu większej szczytowej masy kostnej.

U kobiet w okresie menopauzalnym zmniejszony poziom estrogenów wpływa na szybki ubytek masy kostnej. Nawet bardzo intensywny trening nie zapobiega utracie masy kostnej spowodowanej zmniejszonym poziomem estrogenów. Aktywność fizyczna może zahamować ten proces nie powodując już zwiększania masy kostnej. Zatem dzięki zaplanowanej aktywności fizycznej można dłużej utrzymać prawidłową masę kostną.

Jak aktywność fizyczna wpływa na poprawę funkcjonowania osób z osteoporozą?

W zależności od zaawansowania procesu utraty masy kostnej należy zaplanować odpowiedni rodzaj ćwiczeń. Jeżeli pacjent ma zdiagnozowaną osteopenię lub osteoporozę powinien unikać ćwiczeń znacznie obciążających układ kostny jak np. skakanie, czy mocne skręty tułowia. Dużo lepszy będzie szybki spacer czy ćwiczenia oporowe z niewielkimi obciążeniami. Niezwykle ważne są również ćwiczenia zapobiegające upadkom, zwiększające elastyczność. Dobrym przykładem jest trening funkcjonalny, który poprawia funkcjonowanie w codziennym życiu zmniejszając ryzyko upadku, a co za tym idzie zmniejszając ryzyko złamań niskoenergetycznych charakterystycznych dla osteoporozy.

Zalecenia dotyczące ilości i jakości treningu są podobne, jak w ogólnej populacji ze szczególnym zwróceniem uwagi na ćwiczenia poprawiające koordynację ruchową i równowagę, które zapobiegają upadkom.

Niezwykle ważny jest też trening oporowy, który zwiększając siłę i masę mięśniową, chroni układ kostny przed złamaniami.

Sposób postępowania różni się zatem w zależności od wieku. Od nastolatków do 30 roku życia ćwiczenia aerobowe i trening siłowy poprawiają masę kostną. Dojrzałe osoby dorosłe (w wieku od 30 do 50 lat) potrzebują więcej ćwiczeń aerobowych i siłowych. Pozwoli im to utrzymać i poprawić masę kostną. Po menopauzie kobiety mogą opóźnić i zminimalizować utratę kości poprzez ćwiczenia fizyczne, ale to może nie wystarczyć. W tym przypadku mogą one również potrzebować hormonalnej terapii zastępczej i odpowiedniego spożycia wapnia (1500 mg na dobę).

Przeciwwskazania:

Istnieją liczne sporty stanowiące zagrożenie dla osób z osteoporozą. Co więcej w indywidualnej sytuacji lista zakazów jest różna, dlatego trzeba dopytać lekarza. Generalnie nie zaleca się podnoszenia dużych ciężarów, podskoków, skoków, działań wymagających rotacji kręgosłupa, pochylania się i szczególnie podnoszenia w tej pozycji ciężaru.

AUTOR: Małgorzata Klimkiewicz

 

Bibliografia

Bonaiuti, D.; Shea, B.; Iovine, R.; Negrini, S.; Robinson, V.; Kemper, H. C. i wsp. (2002): Exercise for preventing and treating osteoporosis in postmenopausal women. w: The Cochrane database of systematic reviews (3),

Chow, R.; Harrison, J. E.; Notarius, C. (1987): Effect of two randomised exercise programmes on bone mass of healthy postmenopausal women. w: British medical journal (Clinical research ed.) 295 (6611), s. 1441–1444.

Fletcher, Jennifer A. (2013): Canadian Academy of Sport and Exercise Medicine position statement: osteoporosis and exercise. w: Clinical journal of sport medicine : official journal of the Canadian Academy of Sport Medicine 23 (5), s. 333–338.

Howe, Tracey E.; Shea, Beverley; Dawson, Lesley J.; Downie, Fiona; Murray, Ann; Ross, Craig i wsp. (2011): Exercise for preventing and treating osteoporosis in postmenopausal women. w: The Cochrane database of systematic reviews (7),

Lohman, T.; Going, S.; Pamenter, R.; Hall, M.; Boyden, T.; Houtkooper, L. i wsp. (1995): Effects of resistance training on regional and total bone mineral density in premenopausal women: a randomized prospective study. w: Journal of bone and mineral research : the official journal of the American Society for Bone and Mineral Research 10 (7), s. 1015–1024.

Sinaki, Mehrsheed; Pfeifer, Michael; Preisinger, Elisabeth; Itoi, Eiji; Rizzoli, René; Boonen, Steven i wsp. (2010): The Role of Exercise in the Treatment of Osteoporosis. w: Curr Osteoporos Rep 8 (3), s. 138–144.

Todd, J. A.; Robinson, R. J. (2003): Osteoporosis and exercise. w: Postgraduate medical journal 79 (932), s. 320–323.

ZAPISZ SIĘ DO NEWSLETTERA